03.12.2009    Od czego padają konie, czyli o czerwonym klonie. Acer rubrum i jego odmiany.

Występowanie: wschodnia Ameryka Północna, wzdłuż rzek, na bagnach, glebach podmokłych i mokrych ale również w lasach mieszanych na suchych zboczach gór do 900 m n.p.m. Opisany przez Karola Linneusza w 1753.

Pokrój: średniej wielkości drzewo wys. 15-20 (25) m, szer. 6,5-10 (14) m o zwartej, gęstej koronie kulistej do piramidalnej. W Europie osiąga do 15 m. Roczne przyrosty: 40 cm na wysokość, 15-20 cm na szerokość.

Kora: młode gałęzie czerwono-brązowe, starsze oraz pień szare.

Liście: sezonowe, naprzemianległe, 6-10 cm długości, klapowane (3-5), ciemnozielone, od spodu z niebieskawym nalotem. Ogonki liściowe czerwono nabiegłe. Kolory jesienne w odcieniach żółci, pomarańczu i czerwieni są najważniejszym walorem dekoracyjnym. Liście silnie toksyczne dla koni.

Kwiaty: Drzewo zwykle dwupienne. Rozdzielnopłciowe, czerwone kwiaty pojawiają się przed rozwojem liści w małych baldachach (III-IV). Kwiaty żeńskie bardziej dekoracyjne.

Owoce: jednostronnie oskrzydlone, 1-nasienne orzeszki dł. 2 cm, czerwono nabiegłe, zwykle dwa z jednego kwiatu, połączone pod kątem ostrym. Dojrzewają wczesnym latem (VI) i szybko opadają kiełkując jeszcze w tym samym roku. Nasiona trzeba wysiewać od razu po dojrzeniu, gdyż wcześnie tracą witalność. Nasiona wytwarza wcześnie – już od czwartego roku. Zdolność kiełkowania: 75-80 % w ciągu 2-6 dni.

System korzeniowy: płytki, horyzontalny, wiązkowy.

Stanowisko: słoneczne do półcienistego

Gleba: wilgotna do mokrej ale toleruje też i suchsze, zasobne, kwaśne do obojętnych. Nie znosi gliny i margli. Na glebach wapiennych wzrost słaby.

Rozmnażanie: ostatnimi czasy sposób rozmnażania odmian klonu czerwonego zmienił się diametralnie. Ze względu na problemy z niezgodnością szczepów odstąpiono od szczepienia. Obecnie większość roślin produkowanych w produkcji towarowej rozmnaża się poprzez ukorzenianie sadzonek. Łatwość ukorzeniania się stała się też jednym z kryterium hodowli. Znane są obecnie skuteczne metody z wykorzystaniem IBA pozwalające uzyskać 98 % wydajność.

Uwagi: Na glebach wapiennych i suchych brak jesiennego przebarwienia. Słabo odporny na wiatr. Dobra mrozoodporność (do – 31 st C). Wrażliwy na zasolenie, słabo rośnie na zbitym podłożu. Znosi zalewanie, wrażliwy na upały. Długowieczność: do 150 lat. Atrakcyjne przebarwienia liści są cechą dość zmienną i indywidualną. Zależą ponadto od wielu czynników. Lepiej jest wybrać którąś z wyselekcjonowanych odmian bo te rozmnażane wegetatywnie wiernie powtarzają cechy rośliny wyjściowej.

Odmiany:
• AUTUMN FLAME – wyhodowana w USA. Niskie drzewo o zwartej, kulistej bądź szeroko jajowatej koronie wys. do 10 m i szer. ok. 8 m. Rośnie wolniej od innych odmian. Liście mniejsze od gatunku, jesienią przebarwiają się wcześnie – ok. 2 tygodni przed innymi odmianami i dłużej pozostają na drzewie. Nie wytwarza owoców. Bardzo mrozoodporna odmiana wprowadzona do handlu w roku 1964 przez szkółkę A. Mc Gill and Sons z Oregonu.
• AUTUMN RADIANCE – uzyskana ze skrzyżowania odmian October Glory i Red Sunset w szkółce Carlton Plants. Korona szeroko owalna, zwarta. Liście jesienią pomarańczowo-czerwone wybarwiają się wcześniej niż u obu odmian wyjściowych.
• AUTUMN SPIRE – wyselekcjonowana na Uniwersytecie Minnesota (USA) spośród siewek. Korona szeroko kolumnowa z wyraźnym przewodnikiem. Klon męski. Jesienią wcześnie przebarwia się na czerwono. Duża mrozoodporność. Wprowadzona w latach 90-tych.
• BOWHALL – wyhodowana w USA, znaleziona w Olmsted, Ohio, nazwana przez E.H. Scanlona w 1951. Nazwa pochodzi od nazwy ulicy. Korona wąsko piramidalna wys. do 15 (25)m. Nadaje się do obsadzenia wąskich ulic.
• BRANDYWINE – wyhodowana w USA w 1982 w wyniku skrzyżowania odmian October Glory i Autumn Flame przez A.M. Townsend’a (US national Arboretum). Wprowadzona do handlu w 1994. Jesienią przebarwia się na czerwono i szkarłatno przez długi czas (min. 14 dni). Klon męski. Wysokość 7-9 m, szer. 4-5 m. Korona owalna.
• BURGUNDY BELL (syn. Magnificent Magenta) – korona owalna do kulistej, bardzo zwarta. Pochodzi od rośliny znalezionej w stanie Kansas. Liście jesienią szkarłatne do czerwono-fioletowych. W handlu od 1988. Bardziej odporna na suszę i upały.
• CANDY ICE – pochodzi od rośliny znalezionej przez Normana Beala w stanie Virginia. Liście, szczególnie w drugim przyroście są różowo- białe, później zielone, kremowo nakrapiane, nieco mniejsze od gatunku. Może być przypalana przez słońce.
• COLUMNARE – stara odmiana opisana w 1900 przez Alfreda Rehdera. Drzewo wys. 15-18m o kolumnowej, nieregularnej koronie. Klon męski.
• CURTIS – klon żeński o owalnej koronie. Uprawiany w USA od ok. 1949.
• DAVEY RED – odmiana o kolumnowej, zwartej koronie. Blaszka liściowa grubsza niż u gatunku. Wybarwienie jesienne w odcieniach żółci. Szczególnie mrozoodporny.
• DORIC – klon żeński o wąskiej, kolumnowej koronie. Gałęzie odchodzą od pnia pod kątem 30 stopni. W uprawie od ok. 1968. Korona nawet węższa niż u odm. Scanlon.
• EMBERS – korona początkowo wąska, z wiekiem kulista. Dorasta do sporych rozmiarów. Jesienne wybarwienie liści szczególnie jaskrawo czerwone.
• FAIRVIEW FLAME – szybko rosnąca odmiana o symetrycznej, piramidalno-owalnej koronie. Niedawno wprowadzona w USA przez szkółkę A. McGill and Sons. Szkarłatnoczerwone kolory jesienne. Wys. ok. 15 m, szer. ok. 10 m.
• FIREBALL – odmiana o symetrycznej, wąsko piramidalnej koronie.
• FIREDANCE (syn. Landsburg) – korona symetryczna, owalna. Odmiana wyjątkowo mrozoodporna. Liście jesienią szkarłatne. Wprowadzona do handlu przez szkółkę Bailey w 1988, wyselekcjonowana w Minnesocie.
• GERLING – odmiana wolno rosnąca o zwartej koronie. Osiąga wys. ok. 10 m. Jesienią liście pomarańczowo-czerwone.
• GREEN PILLAR – odmiana karłowa o wąskiej, walcowatej koronie osiągającej wys. ok. 5 m. Wyselekcjonowana spośród siewek w Holandii w 1988 (A. van Nijnatten). Jesienią liście przebarwiają się na żółto.
• JAMESTOWN – odmiana sterylna (klon męski) wyselekcjonowana w USA ok. 1997 w szkółce Watkins koło Richmond. Pochodzi od odmiany Autumn Flame, ale rośnie od niej szybciej i ma gęściejszą koronę. Liście przebarwiają się na szkarłatno poczynając od wierzchołków.
• KARPICK – korona za młodu bardzo wąska, z wiekiem szersza, wys. do 12-15 m. Młode gałązki wyraźnie czerwono-brązowe. Wybarwienie jesienne żółte do czerwonego również na suchszych glebach. Odmiana męska, nieowocująca.
• MORGAN – jedna z nowszych odmian pochodząca z Kanady (Arboretum Morgan, Quebec). Silnie rosnąca, jesienią pomarańczowo-czerwona aż do opadnięcia liści. Wys. 15-20 m. Korona bardziej regularna niż u gatunku, gęsta, owalna do szeroko owalnej. Wprowadzona do uprawy ok. 1972. Klon męski, nieowocujący. Często uważany za mieszańca (A. x freemanii).
• NORTHWOOD – odmiana wyróżniająca się wyjątkową mrozoodpornością. Wyselekcjonowana w stanie Minnesota, wprowadzona do uprawy w 1980 (University of Minnesota). Korona zwarta, gęsta, owalna. Gałęzie odchodzą od pnia pod kątem 45 stopni. Wys. ok. 12 m. Młode pędy i ogonki liściowe wyraźnie czerwono-brązowe. Jesienne wybarwienie liści pomarańczowo czerwone, dość zmienne. Klon męski.
• OCTOBER BRILLIANCE – odmiana późno rozwijająca liście o gęstej koronie i ciemnoczerwonych liściach jesienią
• OCTOBER GLORY – odmiana pochodząca ze szkółki Princeton (New Jersey, USA, 1961). Jedna z bardziej znanych i najczęściej uprawianych. Średniej wielkości drzewo wys. 15-18 m i koronie symetrycznej, szeroko owalnej do kulistej. Szer. do 10 m. Blaszka liścia nieco grubsza niż u gatunku. Liście jesienią wybarwiają się na ciemno czerwono i pozostają na drzewie przez długi czas. Wybarwia się najpóźniej spośród wszystkich odmian. Klon żeński, wytwarza owoce. Dość wrażliwa na silne, zimne wiatry.
• RED KING (syn. Effegi) – drzewo o wys. do 20 m i szerokości ok. 10 m. Liście zwykle 5-klapowe, klapy zaokrąglone. Jesienne kolory szkarłatne do pomarańczowych. Wyhodowana w szkółce Fratelli Gilardelli we Włoszech, wprowadzona do uprawy ok. 1988.
• RED ROCKET – jedna z nowszych odmian wyselekcjonowana w USA (Minnesota) o bardzo wąskiej koronie (szer. do 2,5 m). Wys. ok. 10 m. Jesienne przebarwienie czerwone. Wprowadzona na rynek przez US National Arboretum. Duża mrozoodporność. Wzrost nieco wolniejszy niż Bowhall.
• RED SUNSET (syn. Franksred) – drzewo wys. 15-18 m (szer ok. 10 m) o szeroko piramidalno-jajowatej koronie. Liście nieco większe niż u innych odmian (12 cm) jesienią pomarańczowo-czerwone do szkarłatnych, wybarwiające się już u młodych roślin. Odmiana wyhodowana w szkółce J. Frank Schmidt & Son w Oregonie, wprowadzona zaś na rynek przez Amfac Cole Nurseries w 1966. Liście nieco błyszczące, ciemnozielone długo utrzymują się na roślinie. Wrażliwa na zasolenie i silne wiatry. Obecnie odmiana często spotykana w szkółkach.
• RUBY FROST (syn. Polara) – odmiana wyselekcjonowana w szkółce Wood River w Grantsburgu (WI, USA). Korona szeroko owalna. Wyróżnia się większą odpornością na suszę i mróz. Jesienią w kolorze czerwonego melonu.
• SCANLON – średniej wielkości drzewo o zwartej, wąsko kolumnowej koronie. Wys. 10-12 m, szer. ok. 4 m. Jedna z lepszych i bardziej znanych na rynku odmian. Liście jesienią złocisto żółte poprzez pomarańczowo-czerwone do pomarańczowych. Skąpo kwitnie. Wyhodowana przez E.H. Scanlona w Ohio w 1956. W wilgotnym klimacie dość szybko gubi liście.
• SCHLESINGERI – odmiana o liściach nieco bardziej pofalowanych na brzegach i piłkowanych niż inne odmiany. Korona szeroka. Jesienią wybarwia się wcześnie na ciemnoczerwono. Rośnie szybko. Wyselekcjonowana przez Charlesa Sprague Sargenta z Arboretum Arnold (Massachusetts, 1896) opisana przez Fritza Graf von Schwerina i wprowadzona na rynek przez szkółkę Spath w Niemczech.
• SOMERSET – odmiana uzyskana w wyniku skrzyżowania odmian ‘October Glory’ i ‘Autumn Flame’ w US National Arboretum (A.M. Townsend, 1982). Wys. ok. 12 m, szer. 10 m. Korona szeroko owalna. Jesienią atrakcyjnie czerwona wybarwia się tydzień przed October Glory. Wprowadzona do handlu w 1994. Klon męski. Odporna na skoczka ziemniaczaka.
• SHADE KING – odmiana szybko rosnąca o owalnej koronie. Liście ciemnozielone, jesienią czerwono pomarańczowe
• SUN VALLEY - odmiana uzyskana w wyniku skrzyżowania odmian ‘Red Sunset’ i ‘Autumn Flame’ w US National Arboretum (A.M. Townsend, 1982). Korona owalna. Liście jesienią pomarańczowo-czerwone. Wys. do 10 m, szer. do 10 m. Odporna na skoczka ziemniaczaka.
• V.J. DRAKE – jesienne przebarwienia liści widoczne najpierw na ich krawędzi, później cała blaszka ciemnoczerwona
• TILFORD – odmiana pochodząca z USA (ok. 1949), korona górą zaokrąglona, wys. 13 m, szer. 8 m. Liście mniejsze o wyraźnie zaostrzonych wierzchołkach jesienią pomarańczowo-czerwone.


W powyższym opracowaniu nie uwzględniłem odmian jednoznacznie klasyfikowanych obecnie jako mieszańcowe to znaczy powstałe w wyniku skrzyżowania klonu czerwonego (Acer rubrum) i klonu srebrzystego (Acer saccharinum). Mieszańce te nazywane są klonem Freemana (Acer x freemanii). Bardziej znane odmiany z tej grupy to np. Armstrong, Celzam, Elegant, Autumn Blaze, Scarlet Sentinel. Niektóre źródła często opisują je jako formy klonu czerwonego.

Bibliografia:
• Van den Berk on trees, 2002
• Book of trees. Boomkwekerij Udenhout. 2009
• M. Dirr, Ch. W. Heuser, Jr. The Reference Manual of Woody Plant Propagation. Varsity Press Inc. 2006
• C.J. van Gelderen, D.M. van Gelderen Maples for Gardens. Timber Press 1999


Opracowanie i tłumaczenie:
Lewandowski Mariusz